Kaszuby Północne zlokalizowane są w północnej części Polski na wybrzeżu Morza Bałtyckiego i stanowią część mezoregionu fizycznogeograficznego Pobrzeże Kaszubskie. Charakteryzują się wyjątkowym krajobrazem i środowiskiem naturalnym.
Zatoka Pucka, która stanowi część Morza Bałtyckiego i oddzielona jest od niego Półwyspem Helskim, obejmuje swoim obszarem 364 km2 i w przeważającej części charakteryzuje się małą głębokością, co wpływa na jej popularność wśród adeptów sportów wodnych. Półwysep Helski to z kolei długa na 34 km mierzeja pokryta plażami, roślinnością leśną oraz typowo morską. Ze względu na swoje położenie, a także różnorodność krajobrazową stanowi bardzo popularny cel turystów z Polski oraz z zagranicy.
Na terenie Zatoki Puckiej i Półwyspu Helskiego utworzona została ostoja, której głównym zadaniem jest objęcie ochroną płytkiej zatoki morskiej i związanych z nią siedlisk morskich. Wśród zasługujących na wyróżnienie elementów naturalnego krajobrazu znajdują się wydmy nadmorskie z pokrywającymi je borami sosnowymi oraz łąki podmorskie z takimi gatunkami roślin jak trawa morska, różne gatunki rdestnic i glony. Ponadto na tym obszarze zidentyfikowanych zostało 13 rodzajów siedlisk o ważnym znaczeniu w skali europejskiej, m.in. morskie ławice małży, nadmorskie wydmy białe, nadmorskie wydmy szare oraz bagienne solniska nadmorskie. Na uwagę zasługuje również fakt, iż występuje tu wiele rzadko spotykanych i często reliktowych gatunków roślinnych oraz zwierzęcych typowych dla nadmorskich warunków siedliskowych.
Wartymi wspomnienia są występujące na tym terenie dwa gatunki flory pełniące ważną rolę dla ochrony bioróżnorodności Europy – lipiennik Loesela Liparis loeselii i lnica wonna Linaria odora. Jeśli zaś chodzi o zwierzęcą część tego środowiska spotykanych jest tu mnóstwo ryb, gadów, owadów, ssaków, również ssaków morskich, np. foka szara Halichoerus grypus (sporadycznie również foka obrączkowana Phoca hispida Schreber i foka pospolita Phoca vitulina) czy morświn Phocoena oraz setki gatunków ptaków, spośród których za przykład mogą służyć czapla siwa Ardea cinerea, czapla biała Ardea alba, błotniak stawowy Circus aeruginosus, bielik Haliaeetus albicilla, ohar Tadorna tadorna, zimorodek Alcedo atthis czy czeczotka Acanthis flammea. Półwysep Helski jest obszarem, na którym spotkać można wiele rzadkich gatunków ptaków występujących w Polsce, stwierdza się tam mnogość gatunków lęgowych, przelotnych, zimujących i zalatujących. Miejsce to stanowi punkt koncentracji podczas wędrówki ptaków migrujących oraz jedno z najważniejszych miejsc zimowania ptaków wodnych na terenie Europy. Ze względu na przecinające się szlaki europejskich migracji ptaków i bliskość wybrzeża morskiego jest to doskonały punkt obserwacyjny gatunków pochodzących z dalekich rejonów świata (Syberia, Ameryka Północna czy Arktyka)[1]. Obszar ten ze względu na swoją wyjątkowość został objęty programem „Norda – Kraina Ptaków”, który ma na celu m.in. przedstawienie jednego z najlepszych miejsc na mapie Europy do prowadzenia obserwacji ornitologicznych.
Zatoka Pucka i Półwysep Helski wchodzą w skład utworzonego w 1978 roku Nadmorskiego Parku Krajobrazowego będącego jednym z pierwszych parków krajobrazowych w Polsce, którego szczególnie istotną część z punktu widzenia projektu stanowi obszar Rezerwatu Przyrody Helskie Wydmy, gdzie znajdują się wydmy szare. Oprócz wybrzeża wydmowego na terenie Nadmorskiego Parku Krajobrazowego występują ponadto dwa inne typy wybrzeży morskich: wybrzeża klifowe oraz wybrzeża zalewowe. Tak zróżnicowane ukształtowanie terenu ma bezpośrednie przełożenie na różnorodność biologiczną – spotkać można tutaj rzadko występujące zespoły roślin słonolubnych (halofilnych), wydmowych (psammofilnych), a także torfowiskowych.[2]
Wśród rzadkich bądź ginących, a więc jednocześnie najcenniejszych z punktu widzenia utrzymania różnorodności ekosystemowej, gatunków roślin znajdują się między innymi:
– rośliny naczyniowe: turzyca Hartmana Carex hartmaniorum Cajander, turzyca pchla Carex pulicaris, centuria nadbrzeżna Centaurium littorale, kukułka bałtycka Dactylorhiza baltica, kukułka plamista Dactylorhiza maculata, kukułka Traunsteinera Dactylorhiza traunsteineri, rosiczka pośrednia Drosera intermedia, ponikło wielołodygowe Eleocharis multicaulis, perz sitowy Elymus farctus subsp. boreli-atlanticus, kruszczyk rdzawoczerwony Epipactis atrorubens, kruszczyk błotny Epipactis palustris, wrzosiec bagienny Erica tetralix, mikołajek nadmorski Eryngium maritimum, mieczyk dachówkowaty Gladiolus imbricatus, mlecznik nadmorski Glaux maritima, łustosz pospolity Pinguicula vulgaris, babka nadmorska Plantago maritima;
– mszaki: sierpowiec błyszczący Hamatocaulis vernicosus, natorfek torfowcowy Odontoschisma sphagni, próchniczek błotny Aulacomnium palustre, mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata, drabik drzewkowaty Climacium dendroides, widłoząb kędzierzawy Dicranum polysetum, widłoząb miotłowy Dicranum scoparium, dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete, miedzik płaski Frullania dilatata, bielistka siwa Leucobryum glaucum, nowellia krzywolistna Nowellia curvifolia, skosatka zanokcicowata Plagiochila asplenioides, torfowiec ostrolistny Sphagnum capillifolium, torfowiec szorstki Sphagnum compactum, torfowiec szpiczastolistny Sphagnum cuspidatum, torfowiec kończysty Sphagnum fallax[3].
W celu ochrony cennych ekosystemów w ostatnim czasie uchwalony został plan ochrony Nadmorskiego Parku Krajobrazowego, w ramach którego opracowane zostały kwestie ochrony dziedzictwa kulturowego i krajobrazu, zasobów abiotycznych i gleb, ekosystemu morskiego, zwierząt, szaty roślinnej i grzybów, zagospodarowania przestrzennego czy kształtowania kształtowanie funkcji turystycznej, rekreacyjnej i edukacyjnej.
Rezerwat Helskie Wydmy typu florystycznego obejmuje fragment brzegu wydmowego, a działania ochronne prowadzone w jego ramach skupiają się na ekosystemach murawowych, wrzosowiskowych i leśnych[4]. Krajobraz rezerwatu ukształtowany został w wyniku akumulacji piasku przez fale morskie, przybrzeżne prądy i wiatr, w związku z czym gleby występujące tam mają charakter luźnych piasków wydmowych. Wśród cennych gatunków flory znajdują się tam mikołajek nadmorski Eryngium maritimum, honkenia piaskowa Honckenya peploides, wydmuchrzyca piaskowa Elymus arenarius, piaskownica zwyczajna Ammophila arenaria czy solanka kolczysta Salsola kali.
Ogromnie istotny przedmiot ochrony na terenie Zatoki Puckiej i Półwyspu Helskiego stanowią nadmorskie wydmy szare. Zbudowane są one z piasków pochodzenia morskiego, pokryte są murawami szczotlichowymi i na których powierzchni widoczne są szczątki organiczne będące wynikiem zapoczątkowanego procesu glebotwórczego.[5] Siedlisko to odznacza się szerokością pomiędzy kilka a ponad 100 metrów, a jego powierzchnia jest nieregularna. Ze względu na zróżnicowanie terenu murawa, m.in. z kocankami i jasieńcem, wykształca się tylko w niektórych miejscach – tych mniej narażonych na zasypywanie. Wśród cennych gatunków roślin spotkać tam można między innymi: szczotlichę siwą Corynephorus canescens, jasieńca piaskowego nadmorskiego Jasione montana var. litoralis, turzycę piaskową Carex arenaria i kocanki piaskowe Helichrysum arenarium.
Wybrzeże bałtyckie, a zwłaszcza Półwysep Helski, ze względu na swoje unikatowe walory przyrodnicze stanowią jeden z najważniejszych turystycznie terenów w Polsce i cieszy się ogromną popularnością wśród turystów, którzy chętnie obierają sobie ten kierunek za cel swoich podróżniczych wyjazdów zwłaszcza w sezonie wysokim, który trwa od maja do września (ze szczytowym momentem w okresie wakacyjnym). Największe nadmorskie ośrodki turystyczne na tym obszarze znajdują się w Helu, Juracie, Jastarni, Chałupach, Pucku i Rewie. Turystów przyciąga ciekawy krajobraz naturalny, liczne atrakcje w postaci latarni morskich czy pamiątki związane z II wojną światową. Dodatkowym czynnikiem wpływającym na wysoko zintensyfikowany ruch turystyczny jest bliskość aglomeracji trójmiejskiej (Gdańsk, Gdynia i Sopot), która stanowi obszar wysoko rozwinięty pod względem ekonomicznym i transportowym – to właśnie w Gdańsku i Gdyni znajdują się dwa z czterech portów handlowych w Polsce. W przeszłości Zatoka Pucka była popularna jeśli chodzi o rybołówstwo, skąd duża liczba portów i przystani rybackich.[6]
Wśród przyjezdnych znaleźć można wielu amatorów przejażdżek rowerowych i spacerów oraz wędrówek, zwłaszcza, że przez tereny te przebiegają liczne piesze szlaki turystyczne, a także szlaki tematyczne: Szlak Historii Militarnej Kaszub Północnych, szlak kaszubskiej tradycji rybackiej, Szlaki Helskich Fortyfikacji, szlak latarni morskich, Muzeum Kolei Helskich czy ścieżka edukacyjna Helskie Wydmy.
Niemniej ważnym sektorem turystyki jest tam turystyka sportowa, skupiająca się głównie na sportach wodnych, takich jak surfing, nurkowanie, morsowanie, pływanie, żeglarstwo, windsurfing czy kitesurfing, lecz nie ograniczające się wyłącznie do nich. Na omawianym obszarze organizowanych jest wiele cyklicznych imprez biegowych, działa wiele klubów sportowych mających w swojej ofercie zajęcia skierowane zarówno do dzieci i młodzieży, jak i dorosłych zamieszkujących dany teren – piłkarskie, koszykarskie, siatkarskie, rowerowe czy taneczne.
Rozwój turystyki i aktywności fizycznej posiada ogromny potencjał rozwoju danego terenu, jednak równocześnie niesie ze sobą zagrożenia choćby w postaci zbyt intensywnego użytkowania czy prowadzenia bezmyślnej działalności w celu tworzenia kolejnych miejsc noclegowych (kempingów) i terenów do uprawiania sportów wodnych. Z tego powodu instytucje zaangażowane w rozwój obszarów cennych przyrodniczo powinny podchodzić do swoich zadań odpowiedzialnie i ze świadomością swoich obowiązków. Pomysły na rozwój i planowane działania są zawarte we wszelkiego rodzaju strategiach angażujących jednostki administracyjne różnych szczebli.
Jednym z silnie akcentowanych założeń powtarzających się w lokalnych strategiach tego typu jest rozwój oferty turystycznej i rekreacyjnej z uwzględnieniem kwestii ochrony środowiska. Gmina Władysławowo, leżąca w rejonie Zatoki Puckiej i Półwyspu Helskiego, od lat wykorzystuje swoje położenie geograficzne między wodami zatoki a otwartym morzem i oferuje turystom szeroki wachlarz aktywności sportowych. Zgodnie z zapisami “Strategii Rozwoju Gminy Władysławowo do 2030 roku” w jej interesie jest dalsze tworzenie warunków sprzyjających aktywności fizycznej, jednak z poszanowaniem cennych obszarów przyrodniczych. Osiągnięcie takiego celu mierzy się np. długością ścieżek rowerowych czy liczbą zmodernizowanych obiektów sportowo-rekreacyjnych.
Istotne są również działania na rzecz ochrony bioróżnorodności, np. tworzenie ścieżek przyrodniczych na obszarach objętych ochroną przyrody. Jednym ze szczególnych elementów strategii rozwoju regionu jest rozwój i promocja wodnych sportów outdoorowych, w tym żeglarstwa, kajakarstwa, windsurfingu i kitesurfingu z poszanowaniem środowiska naturalnego. Walory przyrodnicze przyciągają turystów poszukujących form aktywnego wypoczynku, którzy jednak, aby mogli w sposób zrównoważony korzystać z walorów Zatoki Puckiej, muszą mieć odpowiednio przygotowaną infrastrukturę, w tym np. wejścia do wody i uporządkowane strefy parkowania. Stwierdzenie to potwierdzają również zapisy znajdujące się w “Strategii Rozwoju Województwa Pomorskiego 2030”. Należy podkreślić, że wszelkie tego typu działania mające na celu promocję zrównoważonej aktywności fizycznej powinny być jednocześnie połączone z edukacją przyrodniczą mieszkańców, urzędników i turystów[7].
Wzrost znaczenia aktywnego wypoczynku i uprawiania sportów na świeżym powietrzu obserwowany jest od dłuższego czasu, co potwierdzają m.in. efekty działań opisanych w lokalnej strategii rozwoju, która powstała na podstawie diagnozy obszaru i analizy potrzeb rozwojowych. Jednym z celów tej strategii jest „innowacyjne wykorzystanie potencjału i zasobów przyczyniające się do wydłużenia sezonu turystycznego”, które wśród konkretnych działań wskazuje na potrzebę stworzenia oferty turystycznej uwzględniającej „wspieranie ochrony środowiska i zachowanie dziedzictwa kulturowego”. Na uwagę zasługuje również „wykorzystanie atrakcji przyrodniczych i kulturowych do organizacji wypoczynku w bliskim kontakcie z naturą oraz możliwość poznania tradycji i kultury”[8].
W opinii mieszkańców, którzy wzięli udział w badaniu ankietowym poprzedzającym publikację dokumentu, działania zmierzające do zwiększenia znaczenia turystyki aktywnej i regionalnej (nierozerwalnie związanej ze sportami outdoorowymi) mogą stanowić dużą szansę rozwojową dla gospodarki. W tym kontekście respondenci wskazali istotne kierunki rozwoju, w tym: rozwój szlaków (pieszych, tematycznych, questów) i ścieżek rowerowych, a także modernizację i rozbudowę infrastruktury rekreacyjno-turystycznej (stacje rowerowe, platformy widokowe). Ważnym celem powinno być również prowadzenie działań edukacyjnych i aktywizacyjnych związanych z ochroną środowiska czy aktywizacją społeczną[9].
Podobne cele i priorytety zarządzania aktywnością fizyczną na świeżym powietrzu można znaleźć w planach zagospodarowania przestrzennego i dokumentach przygotowanych dla ochrony i rozwoju Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. Wśród celów strategicznych zaproponowanych w ramach „Kształtowania funkcji turystycznych, rekreacyjnych i edukacyjnych Nadmorskiego Parku Krajobrazowego” wyróżniono dwa istotne zagadnienia:
– Ograniczenie negatywnego wpływu turystyki i rekreacji na park krajobrazowy;
– Prowadzenie działań edukacyjnych (np. upowszechnianie wiedzy o walorach parku krajobrazowego poprzez organizację spacerów i wycieczek przyrodniczych czy upowszechnianie wiedzy o wpływie działalności człowieka (w szczególności turystyki i rekreacji) na przyrodę parku krajobrazowego[10].
Wszystko to podkreśla potrzebę udostępnienia cennych struktur przyrodniczych przy jednoczesnym zapewnieniu infrastruktury informacyjnej i edukacyjnej. Zachowanie równowagi pomiędzy ochroną przyrody a tworzeniem miejsc do uprawiania sportów na świeżym powietrzu wymaga jednak dogłębnej analizy i odpowiedzialnego podejścia zarówno ze strony ustawodawców, wykonawców, jak i użytkowników, dlatego tak ważna jest współpraca i wspólne inicjatywy.
Bibliografia:
Bociąg K., Lazarus M., Kukwa M., Kowalewska A., Wilga M., Wantoch-Rekowski M. 2019. Plan Ochrony dla Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. Operat ochrony szaty roślinnej i grzybów. Retrieved from: https://pomorskieparki.pl/planyochrony/opracowanie-projektu-planu-ochrony-nadmorskiego-parku-krajobrazowego/
Herbich J. (red.) 2004. Siedliska morskie i przybrzeżne, nadmorskie i śródlądowe solniska i wydmy. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa. T. 1, s. 134. Retrieved from: https://natura2000.gdos.gov.pl/files/artykuly/52912/2130_Nadmorskie_wydmy_szare.pdf
Jaszczuk Skolimowska B., Przewoźniak M., Kiełb W., Nowicka A. 2021. Operat kształtowania funkcji turystycznej, rekreacyjnej i edukacyjnej NPK. Retrieved from: https://pomorskieparki.pl/planyochrony/opracowanie-projektu-planu-ochrony-nadmorskiego-parku-krajobrazowego/
Jurys L., Uścinowicz G. 2014. Nadmorski Park Krajobrazowy. Mapa Geologiczno-Turystyczna. Retrieved from: https://www.pgi.gov.pl/docman-tree/publikacje-2/mapy-1/2648-nadmorski-pk-rewers/file.html
Kashyna-Pleskot I., 2024. Nadleśnictwo Wejherowo. Retrieved from: https://wejherowo.gdansk.lasy.gov.pl/obiekty-edukacyjne/-/asset_publisher/1M8a/content/sciezka-edukacyjna-helskie-wydmy
Lokalna Strategia Rozwoju 2022-2027 Północnokaszubskiej Lokalnej Grupy Rybackiej. Retreieved from: http://plgr.pl/plgr/wp-content/uploads/2023/09/Lokalna-Strategia-Rozwoju-22-27-PLGR-08-2023-_-pop-1-jednolity.pdf
Michałek M. 2021. Społeczne uwarunkowania planowania ochrony przyrody na morzu, s. 18-19. Retrieved from: https://old.wns.ug.edu.pl/sites/default/files/postepowania_naukowe/112922/praca/rozprawa_m._michalek_final.pdf
Mróz W. (red.) 2010. Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Cz I. GIO, Warszawa, s. 61-63. Retrieved from: https://siedliska.gios.gov.pl/images/pliki_pdf/publikacje/pojedyncze_metodyki_dla_siedlisk/Nadmorskie-wydmy-szare.pdf
Nowakowski J.K., Stępniewski K., Szulc J., Polakowski M., Broniszewska M. 2022. Analiza uwarunkowań ornitologicznych realizacji projektu „Norda – Kraina Ptaków”. Opracowanie na zamówienie Północnokaszubskiej Lokalnej Grupy Rybackiej. Retrieved from: http://kaszubypolnocne.pl/aktualnosc-309-norda_kraina_ptakow_analiza.html
Strategia Rozwoju Gminy Władysławowo do 2030 roku. Retrieved from: https://wladyslawowo.pl/wiadomosci/1/wiadomosc/225814/strategia_rozwoju_gminy_wladyslawowo_do_2030_roku
[1] Nowakowski J.K., Stępniewski K., Szulc J., Polakowski M., Broniszewska M. 2022. Analiza uwarunkowań ornitologicznych realizacji projektu „Norda – Kraina Ptaków”. Opracowanie na zamówienie Północnokaszubskiej Lokalnej Grupy Rybackiej. Retrieved from: http://kaszubypolnocne.pl/aktualnosc-309-norda_kraina_ptakow_analiza.html
[2] Jurys L., Uścinowicz G. 2014. Nadmorski Park Krajobrazowy. Mapa Geologiczno-Turystyczna. Retrieved from: https://www.pgi.gov.pl/docman-tree/publikacje-2/mapy-1/2648-nadmorski-pk-rewers/file.html
[3] Bociąg K., Lazarus M., Kukwa M., Kowalewska A., Wilga M., Wantoch-Rekowski M. 2019. Plan Ochrony dla Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. Operat ochrony szaty roślinnej i grzybów. Retrieved from: https://pomorskieparki.pl/planyochrony/opracowanie-projektu-planu-ochrony-nadmorskiego-parku-krajobrazowego/
[4] Kashyna-Pleskot I. 2024. Nadleśnictwo Wejherowo. Retrieved from: https://wejherowo.gdansk.lasy.gov.pl/obiekty-edukacyjne/-/asset_publisher/1M8a/content/sciezka-edukacyjna-helskie-wydmy
[5] Herbich J. (red.) 2004. Siedliska morskie i przybrzeżne, nadmorskie i śródlądowe solniska i wydmy. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa. T. 1, s. 134. Retrieved from: https://natura2000.gdos.gov.pl/files/artykuly/52912/2130_Nadmorskie_wydmy_szare.pdf
[6] Michałek M. 2021. Społeczne uwarunkowania planowania ochrony przyrody na morzu, s. 18-19. Retrieved from: https://old.wns.ug.edu.pl/sites/default/files/postepowania_naukowe/112922/praca/rozprawa_m._michalek_final.pdf
[7] Strategia Rozwoju Gminy Władysławowo do 2030 roku. Retrieved from: https://wladyslawowo.pl/wiadomosci/1/wiadomosc/225814/strategia_rozwoju_gminy_wladyslawowo_do_2030_roku
[8] Lokalna Strategia Rozwoju 2022-2027 Północnokaszubskiej Lokalnej Grupy Rybackiej. Retreieved from: http://plgr.pl/plgr/wp-content/uploads/2023/09/Lokalna-Strategia-Rozwoju-22-27-PLGR-08-2023-_-pop-1-jednolity.pdf
[9] ibidem
[10] Jaszczuk Skolimowska B., Przewoźniak M., Kiełb W., Nowicka A. 2021. Operat kształtowania funkcji turystycznej, rekreacyjnej i edukacyjnej NPK. Retrieved from: https://pomorskieparki.pl/planyochrony/opracowanie-projektu-planu-ochrony-nadmorskiego-parku-krajobrazowego/
Analiza obszaru powstała na potrzeby projektu ECOSN2K, gdzie Lokalna Organizacja Turystyczna „Kaszuby Północne” jest liderem grupy doradczej w Polsce.
[14.08.2025]
